Тұтас Батыс қоғамына аса танымал «The Diplomat» сайты «Атажұрт ісі» туралы арнайы мақала жариялады. Төменде мақаланың қазақша аудармасы мен ағылшынша түпнұсқасының сілтемесін беріп отырмыз.
Қытай туын өртеген «Атажұрт» белсенділеріне 5 жыл түрме жазасы берілді.
Қытайдың Шыңжаңдағы саясатына қарсы наразылықтан кейін және Бейжіңнің ықтимал қысымынан соң, қазақстандық белсенділер «ұлтаралық алауыздықты қоздыру» бабы бойынша айыпталды.
Автор: Catherine Putz
2026 жылғы 16 сәуір
2026 жылғы 13 сәуірде Қазақстанның Талдықорған қаласындағы сот «Атажұрт» қозғалысына байланысты 19 белсендінің ісі бойынша үкім шығарды. Олардың 11-і 5 жылға бас бостандығынан айырылды.
Бұл топ 2025 жылдың қарашасында Шыңжаңда ұсталған этникалық қазақ Әлімнұр Тұрғанбайдың ісіне назар аударту үшін бейбіт, бірақ резонансты акция өткізген.
Наразылық барысында белсенділер Қытай туын және Ши Жінпіңнің суретін өртеген.
Қазақстан билігі оларды «ұлтаралық алауыздықты қоздыру» бабы бойынша айыптады.
Сотталғандар мен қозғалыс туралы
Сотталғандардың арасында «Атажұрт» жетекшісі Бекзат Мақсұтхан да бар.
Бұл қозғалысты Серікжан Біләш құрған. Ұйым бірнеше жылдан бері Қытай билігі Шыңжаңда ұстаған қазақтар туралы ақпарат таратып келеді.
2019 жылы Біләштің өзі де «алауыздық қоздыру» бабы бойынша айыпталған. Ол келісімге келіп, айыппұл төлеп, белсенділігін тоқтатуға мәжбүр болған. Оның айтуынша:
«Қытайға қарсы белсенділікті тоқтатуым керек болды. Әйтпесе жеті жыл түрме күтіп тұрды. Таңдауым болған жоқ».
Кейін БҰҰ-ның тиісті жұмыс тобы Қазақстанның Біләшті ұстауын заңсыз деп танып, бұл оның сөз бостандығы мен бірлесу құқығын шектеу болғанын мәлімдеді.
Қазір Біләш Қазақстаннан кеткен, ал «Атажұрт» қызметін Бекзат Мақсұтхан жалғастырған.
Әлімнұр Тұрғанбай ісі
2025 жылғы наразылық дәл осы Әлімнұр Тұрғанбай ісіне байланысты өтті.
Тұрғанбай Қытайда туған, кейін Қазақстанға көшкен этникалық қазақ.
2017 жылы Қазақстан азаматтығын алғанымен, Қытай – Қазақстан шекарасы арқылы жүк тасумен айналысқан.
Ол 2024 жылғы 23 шілдеде Қытай жағындағы шекарада тұтқындалған.
Қазақстан билігі бастапқыда бұл іске араласуы тиіс болғанымен, кейін Қытай тарапы Тұрғанбайдың Қытай азаматтығынан шықпағанын мәлімдеген соң, бұл мәселе бойынша белсенді әрекет байқалмаған.
Басқа сотталғандар
Тұрғанбайдың жұбайы Гүлдария Шеризатқызы да 5 жылға сотталды, бірақ кәмелетке толмаған балалары болғандықтан, оның жазасы кейінге қалдырылды. Оның күйеуі әлі де Шыңжаңда қамауда.
Сотталғандардың қатарында мына кісілер бар:
Тұрсынбек Қаби
Марғұлан Нұрданғазы
Еркінбек Нұрақын
Ербол Нұрлыбаев
Қуандық Қожанов
Бақытжан Шуғыл
Батылбек Байқазы
Соңғы кісі – көру қабілеті нашар адам, ол тек наразылық күні белсенділердің көлігіне отырғаны үшін айыпталған.
Гүлнар Шаймурат та 5 жылға сотталды, бірақ оның да жазасы балаларына байланысты кейінге қалдырылды.
Қалған 8 адам 4 жыл 8 айдан 5 жылға дейін бостандықты шектеу жазасын алды.
Қысым туралы пікірлер
Назигүл Мақсұтқан (Бекзат Мақсұтханның қарындасы) бұл үкімді Қытай тарапынан жасалған қысымның нәтижесі деп бағалады:
«Бұл – жазықсыз адамдарға берілген әділетсіз, саяси шешім. Қазақстан билігі сыртқы қолдауды сақтау үшін осындай қадамға барды».
Құқық қорғаушылардың реакциясы
International Partnership for Human Rights және Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law сот шешімін сынға алды.
IPHR директоры Брижит Дюфур:
«Бұл іс қылмыстық заңның сөз бостандығы, бірлесу және жиналу құқықтарын шектеу үшін қолданылғанының айқын мысалы. Бейбіт наразылық қылмыс болмауы тиіс».
Ұйымдар бұл іс Қытайдың «тиісті шаралар қабылдау» туралы дипломатиялық үндеуінен кейін қозғалғанын атап өтті. Бастапқыда белсенділер тек әкімшілік құқық бұзушылық бойынша (ұсақ бұзақылық) жауапқа тартылған болатын.
Amnesty International пікірі
Amnesty International ұйымының өкілі Marie Struthers:
«Бейбіт наразылық билікке ұнамайды екен деп қылмысқа айналмайды – тіпті бұл Қытай сияқты ықпалды мемлекетке қатысты болса да».
Қорытынды
Іс әлі апелляцияға берілуі мүмкін. Бірақ сарапшылардың пікірінше, бұл оқиға – Қазақстандағы бейбіт наразылықтардың қылмыстық іске айналу қаупін көрсететін маңызды белгі. Белсенділердің айтуынша, олардың наразылығы Қытай халқына қарсы емес, тек Қытай үкіметінің саясаты мен басшылығына бағытталған.
