Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты ұлттық мүдделерді қорғауға, қауіпсіздікті нығайтуға және теңгерімді, көпвекторлы бағытты ұстануға негізделген. Ол көршілес мемлекеттермен (Ресей, Қытай, Орталық Азия) және ірі халықаралық серіктестермен (АҚШ, ЕО) достық қарым-қатынас орнату, ядролық қаруды таратпау, бейбітшілікті сақтау және халықаралық ұйымдарға (БҰҰ, ШЫҰ, ЕҚЫҰ) белсенді қатысу арқылы іске асырылады.
Қазақстанның БҰҰ-дағы алғашқы тұрақты өкілі Ақмарал Арыстанбекова журналистерге берген сұхбатында Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымы қызметіндегі елеулі рөлі туралы айтты.
– Ақмарал Хайдарқызы, осыдан 33 жыл бұрын Қазақстан БҰҰ-ға мүше болып қабылданды. Ұйымға мүше мемлекет саны 168-ге жетті. Тарихи күні Сізге ел Президенті мен Қазақстан халқының атынан сөз сөйлеу бұйырды. Осындай маңызды халықаралық аренада еліміздің атынан шыққан кезде қандай сезімдер мен эмоцияларды бастан өткердіңіз?
– Мен ең алдымен еліміз үшін, халқымыз үшін, мемлекетіміздің егемендік алып, БҰҰ-на қабылданып жатқаны үшін зор мақтаныш сезімін сезіндім. Бұл шексіз қуаныш пен эмоцияны сөзбен жеткізу мүмкін емес. Осындай маңызды миссия маған сеніп тапсырылғандықтан үлкен жауапкершілікті сезіндім.
– БҰҰ-на мүше болу Қазақстанға не берді?
– Біріншіден, жас тәуелсіз мемлекет – Қазақстан Республикасының 1992 жылы 2 наурызда Біріккен Ұлттар Ұйымына кіруі оның мемлекеттік егемендігі мен тәуелсіздігін халықаралық деңгейде мойындауды, сондай-ақ Қазақстанның халықаралық құқық пен халықаралық қатынастардың субъектісі ретінде танылуын білдірді. Сол күннен бастап Біріккен Ұлттар Ұйымы еліміздің мемлекеттік егемендігі мен тәуелсіздігінің кепілі болды. Бұл ең бастысы.
Екіншіден, Қазақстанның БҰҰ-ға кіруі елімізге күрделі жаһандық мәселелерді шешуге қатысуға және халықаралық аренада өзінің ұлттық мүдделерін қорғауға мүмкіндік берді. Ең алдымен бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздікті сақтау, экономикалық ынтымақтастық, адам құқықтарын қорғау және ілгерілету, гуманитарлық және бітімгершілік қызмет, сондай-ақ экологиялық проблемаларды шешуге белсенді атсалысатын халықаралық ұйымның толыққанды мүшесі ретінде жаһандық мәселелерді шешуге тікелей қатысып баға жетпес тәжірибеге ие болды.
Үшіншіден, Қазақстанның Біріккен Ұлттар Ұйымына кіруі жас және тәуелсіз елімізге БҰҰ қызметінің барлық салаларында ондаған жылдар бойы жинақталған бірегей тәжірибесін толық пайдалануға мүмкіндік берді. Сондықтан да ішкі және сыртқы саясатымызды халықаралық құқық пен нормалар, қағидаттар, БҰҰ Жарғысы, сондай-ақ әлемдік тәжірибе негізінде жүзеге асыру Қазақстанға экономикалық және әлеуметтік реформаларды сәтті жүзеге асыруға үлкен септігін тигізді.
– Қазақстанның БҰҰ-мен ынтымақтастығы 1992 жылы ғана басталды деуге бола ма?
– Мен бір жайтты атап өткім келеді: БҰҰ-мен ынтымақтастығымыз ұйымға ресми түрде кіруімізден сәл ертерек басталды. Бұл Қазақстанның Мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияны қабылдап, халықаралық экономикалық ынтымақтастыққа белсенді түрде қатысып, тәуелсіз сыртқы саясат жүргізуге ұмтылған кезеңде болды. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының сыртқы істер министрі ретінде мен алғаш рет 1990 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 45-сессиясында кеңестік делегацияның құрамына кірдім. Содан кейін ұйым қызметінің негізгі бағыттарымен танысу мүмкіндігіне ие болдым. 1991 жылы Қазақстанға біздің шақыруымызбен БҰҰ Трансұлттық корпорациялар жөніндегі орталығының атқарушы директоры Петер Хансен келіп, елімізде 10 күн болды. Ол сапарында дәріс оқып, ғалымдармен, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы өкілдерімен кездесіп, нарықтық экономика туралы әңгімелесті. Бұл әсіресе Қазақстан нарықтық экономиканың негізін белсенді түрде қалыптастыра бастаған кезде өзекті болды.
Сыртқы саясатты іске асырудың негізгі бағыттарына тоқталсақ:
Көпвекторлы дипломатия: Шығыс пен Батыстың арасында теңгерімді саясат жүргізу, ешқандай блоктық мүшелікке кірмей, ұлттық мүддені бірінші орынға қою.
Аймақтық қауіпсіздік: Орталық Азияда тұрақтылықты сақтау, көрші мемлекеттермен шекараны бекемдеу және сенім шараларын арттыру.
Экономикалық дипломатия: Шетелдік инвестицияларды тарту, экспортты қолдау және халықаралық экономикалық интеграцияға (ЕАЭО) қатысу.
Халықаралық бастамалар: Ядролық қарусыздану, ядролық қауіпсіздік саласындағы бейбіт бастамаларды алға тарту, дінаралық диалогты дамыту.
Халықаралық ұйымдармен серіктестік: БҰҰ, ЕҚЫҰ, ШЫҰ, ТМД, ИЫҰ және Түркі мемлекеттері ұйымы аясында белсенді қызмет ету.
Қазақстан сыртқы саясатының басты мақсаты — елдің егемендігін, аумақтық тұтастығын сақтау және халықаралық аренада тұрақты дамып келе жатқан беделді мемлекет ретінде нығайту болып табылады
Дайындаған - Нағашыбай Қабылбек
