Мешіттің салыну тарихы
Қазақ даласында елдің рухани өмірінде айрықша орын алған мешіттер мен медреселер аз болмаған. Солардың бірі – Торғай өңіріндегі Жайсаңбай ауылының маңында орналасқан Дүйсенбі ахун мешіті. Бұл мешіт – халқымыздың діни сауатын ашуға, имандылық пен ізгілікті насихаттауға қызмет еткен тарихи орындардың бірі. Ғасырдан астам уақыт бойы тарихтың талай кезеңіне куә болған мешіттің тағдыры ел жадында сақталған естеліктермен, құнды деректермен және ұрпақтан-ұрпаққа жеткен әңгімелермен сабақтасып жатыр.
Дүйсенбі ахун мешіті 1909-1913 жылдар аралығында салынған. Ол Жайсаңбай ауылының солтүстік-батысында шамамен 7 шақырым жерде орналасқан. Ғимарат төртбұрышты пішінде тұрғызылып, өлшемі 9,60 × 24,20 метр болған. Мешіттің ішкі бөлігі үлкен бір бөлмеден тұрған. Қабырғалары күйдірілген қызыл кірпіштен өріліп, биіктігі 8 метрге, қалыңдығы 1 метрге жеткен. Құрылыста пайдаланылған кірпіштер сол жерде арнайы күйдіріліп дайындалған.
Ел аузындағы деректерге қарағанда, мешіттің кірпішін жасау жұмыстары кезінде Әлимұхан атамыз бала болған екен. Құрылыс барысында цементтің орнына Қосбүйрек тауынан әкелінген бор пайдаланылғаны да айтылады. Бұл сол кезеңдегі құрылыс тәсілдері мен жергілікті халықтың қолда бар табиғи материалдарды тиімді қолданғанын аңғартады.
Мешіттің ағаштарын Дүйсенбі ахунның інісі Сәрекен он шақты адаммен бірге Қостанай облысындағы Семинозер жерінде қыста дайындаған. Көктемде қар еріп, өзен сулары тасыған кезде ағаштарды су ағысымен ағызып, құрылыс орнына жеткізген деседі.
Бұл өңірдің өзен жүйесі де сол кездегі ағаш тасымалдауға мүмкіндік берген. Торғай өзені Ұлытау өңірінен бастау алып, Құйылыс маңында Ырғыз өзенімен тоғысады. Өзен сулары Жайсаңбай ауылының үстімен өтіп, Құрдым теңізіне құяды деген дерек бар.
Мешіт мұнарасының биіктігі 19 метр болған. Сегіз қырлы мұнара қаңылтырмен қапталып, оның төбесіне айшық орнатылған. Айшықты Троицк қаласынан Алшынбай есімді елге беделді азамат түйеге артып әкелген екен. Троицк қаласынан Жайсаңбай ауылына дейінгі аралық қазіргі есеппен шамамен 670 шақырымды құрайды. Бұл деректер мешіт құрылысына қажетті материалдар мен бұйымдарды жеткізу үшін қаншама күш-жігер жұмсалғанын көрсетеді.
Халықтың бірлігімен бой көтерген мешіт
Дүйсенбі ахун мешіті халықтың ортақ қаржысы мен көмегінің арқасында салынған. Ел тұрғындары құрылысқа ақшалай қаражат беріп, малымен де қолдау көрсеткен. Мешіт тұрғызуға Орынбор мен Уфа қалаларынан келген шеберлер қатысқан.
Дүйсенбі ахун Шөмекей руының Тоқа аталығынан шыққанымен, мешіттің құрылысында Еділ бойындағы халықтарға тән ою-өрнектер қолданылғаны айтылады. Бұл сол дәуірдегі сәулет өнерінің өзіндік ерекшелігін және әртүрлі өңірлердің мәдени ықпалын аңғартады.
Мешіттің салынуы бір ғана адамның еңбегімен шектелмеген. Оған жергілікті халық, құрылысшылар, ағаш дайындаушылар және алыстан қажетті бұйымдарды жеткізген азаматтар атсалысқан. Сондықтан Дүйсенбі ахун мешітін ел бірлігінің, ортақ мақсат жолындағы еңбектің көрінісі деуге болады.
Ахунның өмір жолы
Дүйсенбі Имашұлы 1865-1920 жылдары өмір сүрген. Ел ішіндегі деректер бойынша, ол 1885-1886 жылдары Бұхара жақтан діни білім алып, туған жеріне оралғаннан кейін халық арасында діни уағыз жүргізіп, балаларды оқыта бастаған.
Дүйсенбі ахун Құран оқып, діни білім таратқан, ел арасында қадірлі болған тұлға ретінде есте қалған. «Ахун» атауы жоғары дәрежелі діни білім алған адамға қатысты қолданылған.
Ол өз айналасына шәкірттер жинап, олардың діни сауатын ашуға күш салған. Шәкірттерінің қатарында Есқұлұлы Әзірбек пен Қарабаев Әлимұхан болғаны айтылады. Бұл шәкірттер ұстазынан алған білімдерін сақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізуге ықпал еткен.
Дүйсенбі ахунның қызметі мешіт салумен ғана шектелмеген. Ол ел ішінде имандылықты насихаттап, балаларды оқыту арқылы рухани тәрбиеге үлес қосқан. Оның өмірі мен қызметі туралы мәліметтерді жинақтап, ғылыми тұрғыдан зерделеу – өңір тарихын толықтыра түсетін маңызды іс.
Мешіттің мектепке айналуы
1930 жылдары Кеңес өкіметі тұсында Дүйсенбі ахун мешіті бұзылып, оның есік-терезелері мен төбесіне зақым келтірілген. Соған қарамастан, ғимарат кейін басқа мақсатта пайдаланылып, халыққа қызмет етуін жалғастырған.
1953 жылы мешіт ғимаратында жетіжылдық мектеп ашылған. Оның алғашқы директоры болып Құламанбай Сәтеров тағайындалған. Мектепті іске қосу үшін Шалқардан есік-терезелер жеткізіліп, ғимарат қайта жөнделген.
Бұрынғы үлкен бөлме бес бөлмеге бөлініп, оқу орнына бейімделген. Сол кезде от жағатын ошақ пен пеш салынған. Мектептің жанынан 30 балаға арналған жатақхана да тұрғызылған. Онда малшы отбасыларының балалары жатып оқыған.
Осылайша, кезінде діни білім мен тәрбие берген ғимарат кейін ауыл балаларының білім алуына жағдай жасаған. Мешіттің мектеп ретінде пайдаланылуы оның жергілікті халық өміріндегі маңызын одан әрі арттыра түсті.
Ұрпаққа жеткен қасиетті Құран кітаптар
Дүйсенбі ахун мешітінің тарихындағы ең құнды мұралардың бірі – Қарабаев Әлимұхан атамыз арқылы сақталып жеткен Құран кітаптар.
Әлимұхан атамыз Дүйсенбі ахунның шәкірті болған. Ел ішіндегі деректерге қарағанда, ол 1998 жылы жүз жасқа келіп, дүниеден өткен. Ұстазынан алған діни білімінің белгісіндей болған кітаптарды кейін өзінде сақтаған. Қазіргі кезде бұл кітаптар Әлимұхан атамыздың ұлы Қарабаев Табылған ағамыздың қолында сақтаулы екені айтылады.
Кеңес дәуірінде діни кітаптарды ашық көрсету қиын болғандықтан, отбасы бұл мұраның бар екенін Тәуелсіздікке дейін көпшілікке жария етпеген.
Сақталған кітаптың бірі – көлемді, екіншісі – шағын Құран. Екеуінің де сыртқы мұқабасы көк түсті, онда бес қарудың суреті бейнеленген. Халық арасында мұндай кітаптар «көк кітап» деп аталып кеткен.
Үлкен Құран кітабы 518 беттен, ал шағын Құран 216 беттен тұрады. Сонымен қатар Әлимұхан атамыздың сиямен жазған, исламдағы иман шарттары мен «Ықылас» сүресіне қатысты жазбалары да сақталған.
2016 жылғы ақпанда Ақтөбе облыстық «Руханият музейінің» қызметкерлері кітаптарды зерттеп, олардың тарихын анықтауға қатысты жұмыс жүргізген. Сол зерттеу барысында Құран кітаптардың бірі 1888 жылы Қазан қаласында басылып шыққан деген қорытынды жасалғаны жөнінде дерек бар. Кітаптың оқылғаны туралы анықтаманы Бестамақ ауылындағы Ақтөбе облыстық медресесінің басшысы Әбдімүтәліп Қайназарұлы Дәуренбеков берген.
Бұл кітаптар – тек діни мазмұндағы басылымдар ғана емес, сонымен қатар өңірдің рухани тарихын, ұстаз бен шәкірт арасындағы байланысты және өткен дәуірдегі діни білім беру дәстүрін танытатын құнды жәдігерлер. Оларды кәсіби мамандардың қатысуымен толық зерттеп, жағдайын бағалап, ұзақ мерзім сақталуын қамтамасыз ету қажет.
Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, Дүйсенбі ахунның қыстауында кезінде көптеген Құран кітаптары сақталған. Аласапыран жылдары келген адамдардың оларды машинаға тиеп алып кеткені де айтылады. Бұл мәліметтер әлі де тарихи зерттеуді қажет етеді.
Ел жадында сақталған аңыз әңгімелер
Дүйсенбі ахун туралы халық арасында түрлі әңгімелер сақталған. Солардың бірі – оның соңғы сәттері туралы хикая.
Ел аузындағы әңгімеде Дүйсенбі ахунның атқосшысы болған Қоңырбайдың естелігі айтылады. Оның айтуынша, Дүйсенбі ахун мешіт ішінде кітап оқып, діни еңбектермен айналысып отыратын. Кейде мешіттің есігі ашылып-жабылғандай дыбыс естіліп, аққудың үніне ұқсас үн мен қанаттың суылына ұқсас дыбыс шығатын көрінеді.
Бірде екі түн қатарынан көз ілмеген Дүйсенбі ахун Қоңырбайға: «Қоңырбай, бүгін сен қалғыма, мен шаршаңқырап отырмын», – деп өтінген екен. Алайда ұйқыға кеткен Қоңырбай қатты дыбыстан шошып оянғанда, Дүйсенбі ахунның әлсіреп қалғанын байқайды. Көп ұзамай ол мешіттің ішінде дүниеден өтеді. Бұл оқиға 1920 жылмен байланыстырылады.
Дүйсенбі ахун қайтыс болған соң, Жайсаңбай ауылынан шамамен 20 шақырым жерде, Мұқан көлінің оңтүстік-шығыс жағында отырған інісі Сәрекенге хабар берілген. Кейін Дүйсенбі ахун қазіргі мешіт жанындағы қорымға жерленген.
Халық арасында Дүйсенбі ахун қайтыс болғаннан кейін мешіт ішінен қос аққу ұшып шығып, төбесін бір айналып, көзден ғайып болғаны туралы да әңгіме бар. Сондай-ақ мешіт құрылысына көмек ретінде берілген малды ұрлауға келгендерге ахунның алыстан дауыстап ескерту жасағаны жөнінде хикаялар айтылады. Мұнарадағы айшықты алмақ болған адамның көзі көрмей қалғаны туралы әңгіме де ел жадында сақталған.
Жолаушылардың мешіт тұсына келгенде тоқтап, дұға жасап өтетін дәстүрі болғаны да айтылады. Мұндай әңгімелер Дүйсенбі ахунның халық арасындағы беделін, оған деген құрметті және мешіттің ел санасындағы орнын көрсетеді.
Бұл хикаяларды тарихи құжаттармен расталған деректерден бөлек қарастырған жөн. Дегенмен олар – халықтың рухани дүниесін, сенімін және белгілі тұлғаларға деген ықыласын танытатын ауызша мұраның бір бөлігі.
Тарихи мұраны сақтау – ұрпақ алдындағы міндет
2014 жылы Алматыдан келген Балтабай Ыбрайұлы ағамыз мешіттің айналасын қоршап, тарихи орынның сақталуына үлес қосқан. Бұл – көне ғимаратты қорғауға бағытталған игілікті істің бірі.
Бүгінде Дүйсенбі ахун мешітінің орны сақталғанымен, ғимарат күрделі жөндеуді қажет етеді. Уақыттың әсері мен тарихи оқиғалардан зардап шеккен бұл орынға жан-жақты зерттеу жүргізіп, оның қазіргі жағдайын бағалау және сақтап қалу шараларын қолға алу маңызды.
Мешітті қалпына келтіру жұмыстары тарихи деректерге, сәулеттік ерекшеліктерге және мамандардың қорытындысына сүйене отырып жүргізілгені жөн. Сонымен бірге оның тарихына қатысты ауызша естеліктерді жинау, көне Құран кітаптарды зерттеу, фотосуреттер мен құжаттарды жүйелеу де үлкен маңызға ие.
Дүйсенбі ахун мешіті – өткеннің жай ғана ескерткіші емес. Ол – бір кезеңдегі діни білімнің, халықтың ұйымшылдығының, ағартушылық дәстүрдің және ұрпақтар сабақтастығының куәсі. Кезінде ел қаржысы мен ортақ еңбектің арқасында бой көтерген бұл ғимараттың тарихы бүгінгі ұрпаққа аманат болып жетті.
Тарихи мұраны сақтау – тек өткенге құрмет көрсету емес, болашақ ұрпақтың өз тамырын танып, туған жерінің шежіресін білуіне жол ашу. Сондықтан Дүйсенбі ахун мешітінің тарихын зерттеу, оның орнын қорғау және рухани құндылықтарын кеңінен насихаттау – баршамызға ортақ міндет.
Айбек ОРАЛБАЕВ,
Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінің ғылыми қызметкері
