Жазушы бұл еңбекте бір ғана тұлғаның өмір жолын баяндап қоймайды. Ол бүтін бір дәуірдің, бүкіл ұлттың рухани түлеуін, дін мен дәстүрдің қайта табысуын, ел мен иманның, билік пен шариғаттың арасындағы нәзік тепе-теңдікті бейнелейді. Шығарма кейіпкері – Қазақстанның тұңғыш Бас мүфтиі, көрнекті дін қайраткері, елдің имандылық кеңістігін жаңғыртқан Рәтбек қажы Нысанбайұлы. Бұл – аңызға айналған тұлға, қазақ мұсылманшылығының тірегі, ел руханиятының тағанын бекіткен үлкен хазірет.
«Хазірет пен құзірет» – тек ғұмырнамалық баяндау емес, бұл – рухани миссияның көркем шежіресі. Автор Рәтбек қажыны агиографиялық сипатта бейнелеген: ол – Хақтың жолын жалғыз өзі арқалаған, иман мен білімді қатар ұстаған, дін мен дәстүрді қазақтың ұлттық болмысымен үйлестірген тұлға.
Ол – кеңестік идеологияның ызғары мен атеизмнің жойқын толқыны үстемдік еткен кезеңде дінді тастамай, керісінше соның ішінде жүріп исламның шырағын сөндірмей ұстаған қайраткер. Ол – шетелде білім алып, Ливия мен Мысырда ислам ғылымын меңгеріп, елге оралғанда исі қазақтың тәуелсіз діни басқармасын құрған, өз заманының Жүсіп хазіреті, Сүлеймен ханы сынды парасат иесі.
Автор оның әрбір ісін, әрбір кезеңін әдеби-публицистикалық биік стилмен өрнектейді. Әсіресе балалық шағындағы иманға адалдығы, кеңестік мұғалімдермен пікірталастары, медреседе алған білімі мен парасаты оқырманды ойға жетелейді. Бұл – бүгінгі буынға үлгі болатын рухани жолдың айнасы.
Шығарма тілдік жағынан көркем, бейнелі әрі астарлы. Автор Қаратаудың таң шапағынан бастап, ауылдағы тіршілікті, иманды ананың жүзін, тақуа әкенің түнгі дұғасын, болашақ хазіреттің жүрегіндегі шапағат отын – эпикалық кеңдікпен, поэтикалық нәзіктікпен сипаттайды.
Мәтінде жиі кездесетін көркемдік тәсілдер:
- Табиғат суреттері арқылы кейіпкердің ішкі күйін ашу;
- Аңыздар мен хикаялар арқылы рухани контекст құру (Лұқман хакім, Аристотель мен Ескендір, Біләл мен Нажаши);
- Диалогтардағы астарлы сөз – терең мағыналарға жол ашады;
- Құран аяттары мен хадистердің үндестігі – иман мен мәтін арасын жалғайды.
Автор классикалық көркемдік тәсілдерді қазақы бояумен ұштастыра алған. Бұл стиль – ескі шежірешілер мен қиссашылардың жолын жаңғыртқандай әсер қалдырады.
Кітапты ерекше етіп тұрған тұсы – оның агиографиялық бағыты, яғни рухани тұлғаны қасиетті сипатта бейнелеуі. Бұл тәсіл ислам әдебиетінде, сопылық поэзияда, хикметтер мен мадақнама дәстүрінде бұрыннан бар.
Мұнда Рәтбек қажы – жәй адам емес, Құдайдың жіберген нышаны, қазақ даласының рухани жаңғыруының тірі көрінісі. Оның пайымдары – даналық, шешімдері – әділет, қадамдары – тағдырлы. Автор бұл бейнені әсірелеу арқылы оқырманды тек таңғалдыруды емес, рухани серпілтуді мақсат еткен.
Рәтбек хазіреттің өмір жолы арқылы автор ислам дінінің тек шариғат емес, мәдениет, парасат, тазалық, көрегендік, ұлтпен үндестік екенін көрсетеді. Бұл бағыт – бүгінгі дінтанушылар мен имамдар үшін де үлкен тағылым.
«Хазірет пен құзірет» – бүгінгі күнге ауадай қажет шығарма. Бұл кітап:
- Жастарға рухани бағдар береді;
- Дін мамандарына өнеге мен жауапкершілік көрсетеді;
- Әдебиет сүйер қауымға көркем биографияның үздік үлгісін ұсынады;
- Зиялы оқырманға тарихи сана мен ұлттық рухтың сабақтастығын еске салады.
Роман тарихи тұрғыдан да құнды. Кеңестік дәуірдегі дінге деген қысым, исламның маргинализациялануы, одан кейінгі 1990 жылдардағы дінге қайта бетбұрыс – бәрі нақты деректер мен естеліктерге сүйене отырып баяндалады.
Әсіресе төмендегідей тарихи сәттер:
- Сталиннің діни басқарма құруға рұқсат беруі;
- «Мир-Араб» медресесіндегі оқиға;
- Ливиядағы білім сапары;
- Д. Қонаев пен Өзбекәлі Жәнібековтің діни сұхбаттары;
- Тәуелсіз Қазақстанда мүфтияттың құрылуы;
Мұның бәрі дерек пен рухтың үйлесімімен берілген. Автор деректі баяндаудан ауытқымай, сонымен қатар рухани тереңдік пен әдеби көркемдікті жоғалтпай шебер үйлестіре алған.
Сонымен қатар шығармада Рәтбек қажының жеке тұлғалық қасиеттері мен мінезі де жақсы сипатталған. Ол – дін адамы ғана емес, шешен, ұстаз, ұйымдастырушы. Оның халықпен кездесулері, жастармен сұхбаттары, ел басшыларымен рухани келісім орнатуы – бәрі де ұлттық бірегейліктің маңызды көріністері ретінде суреттеледі. Автор бұл сәттерде хазіреттің бойындағы кемеңгерлік, кішіпейілділік, парасаттылық секілді ізгі қасиеттерді әдеби тәсілдермен көркем жеткізеді.
Кітапта сондай-ақ діни сауаттылық пен ұлттық сана арасындағы үйлесімділік туралы терең ойлар айтылады. Қанат Алтынбек хазіреттің өмірі арқылы діни тұлғаның қандай болу керектігін, шынайы руханияттың сипаттарын нақты бейнелейді. Бұл бағыт бүгінгі қоғам үшін де өте өзекті.
«Хазірет пен құзірет» – әсіресе жас буын үшін таптырмас тәрбие құралы. Бүгінгі жаһандану дәуірінде ұлттық құндылықтар мен дінге деген көзқарас өзгеріп жатқан кезеңде, мұндай тұлғалар туралы еңбектер жастардың танымын, сенімін дұрыс бағытқа бұруға көмектеседі.
Рәтбек қажының адалдығы, білімге құштарлығы, шынайы тақуалығы – қазіргі заман жастары үшін нақты өнеге. Кітапта оның қарапайымдылығы, ұстазға деген құрметі, анасына деген махаббаты, ел алдындағы жауапкершілігі өте әсерлі суреттеледі. Бұл – бүгінгі қоғамға жетіспей жатқан рухани тұғыр.
Мұндай туындылар жастардың бойында имандылықты ғана емес, отансүйгіштік пен адамгершілікті де қалыптастырады. Автордың хазірет образы арқылы айтпағы – ұлтты сақтау үшін алдымен рухты сақтау қажет екенін ұғындыру.
Шығармада хазіреттің қоғамдық өмірге белсене араласуы, дінаралық және конфессияаралық келісімді нығайтуға қосқан үлесі кеңінен сөз болады. Оның діни алауыздыққа қарсы күресі, дәстүрлі ислам мен ұлттық болмысқа қайшы жат ағымдармен күрес жүргізудегі көрегендігі – қоғамның тұрақтылығын сақтаудағы маңызын көрсетеді. Бұл роман арқылы оқырман дін мен қоғам арасындағы үйлесімділіктің қаншалықты маңызды екенін терең түсінеді. Дін – жеке адамның ісі ғана емес, бұл – тұтас ұлттың рухани тірегі. Ал хазірет осы тіректің берік болуына бар күшін арнаған қайраткер.
Осылайша, «Хазірет пен құзірет» – көркем шығарма ғана емес, рухани-моральдық манифест. Бұл еңбек бүгінгі рухани жаңғыру кезеңінде ел санасын тәрбиелейтін, қоғамға бағыт беретін, ұлт болашағына сәуле шашатын көркем дүниеге айналған.
Қанат Алтынбектің «Хазірет пен Құзірет» романы – әдебиет пен руханияттың, тарих пен тағылымның тоғысқан нүктесі. Бұл шығарма – қазақ руханиятының тұғыры, ұлттық сана мен діни танымның алтын көпірі. Рәтбек қажының өмірі мен қызметі – қазіргі қоғам үшін де, болашақ ұрпақ үшін де үлкен өнеге. Кітапты оқу – тек бір тұлғаның өмірімен танысу ғана емес, өз тарихыңмен, рухыңмен, болмысыңмен қауышу. Бұл туындыны әрбір қазақ баласы оқуы тиіс. Себебі, онда ұлттың ар-намысы, иманы мен іргетасы жатыр.
Бүгінде дін мен дәстүрді қарсы қою тенденциясы бар. Бұл шығарма дәл сол қате пікірлерге әдеби-парасатты жауап береді.
«Хазірет пен құзірет» – дін мен руханиятты, тарих пен тағдырды, иман мен парасатты бір арнада тоғыстырған көркем шығарма. Қанат Алтынбек бұл еңбегі арқылы қазақ әдебиетінде рухани-тарихи прозаның жаңа бетін ашты.
Рәтбек хазірет – қазақ топырағындағы парасат пен төзімнің, Тазалық пен Тәуекелдің символы. Ал бұл кітап – сол символдың көркем тілімен өрілген, рухани шежіреге айналған бейнесі.
Оны оқу – жүрекке сәуле құю, өзіңе сұрақ қою, тарихпен тілдесу. Оны жаза білу – рухани жүк көтеру. Қанат Алтынбектің бұл кітабы – ұлт руханиятына қосылған шынайы қазына.
Елдің иман шырағын тұтатып, ұлттың рухани жадын жаңғыртқан хазірет туралы мұндай еңбек – тек әдебиет емес, тәуелсіздік тарихының жарқын бейнесі.
