Иран да, Оман да Ормуз бұғазындағы көлік қатынасын басқарудың жаңа келісімдері бойынша келіссөздер нәтижелі жүріп жатқанын және қазір соңғы кезеңде екенін мәлімдеді, бұл кеме қатынасын қайта бастауға үміт артады.
Соңғы күндері келіссөздердің басты назарында Иран мен Оманның жауапкершілікті бөлісетін жаңа кеме қатынасы бағытын ашу болды.
Дегенмен, оптимизм артқан сайын, Иран АҚШ-тың осы маңызды су жолын қайта ашпас бұрын орындауы тиіс бірқатар талаптарды жария етті. Бұл талаптардың көпшілігі 17 маусымда қол қойылған АҚШ-Қытай өзара түсіністік туралы меморандумның бөліктерінен әлдеқайда асып түседі, ал басқалары бұрынғы талаптарды қайталайды. Сонымен, бұл қандай шарттар? АҚШ оларды орындай ала ма?
Иран Ислам Республикасының ресми хабар тарату арнасында (IRIB) жарияланған мәлімдемеде Жоғарғы Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің бұрынғы хатшысы және Жоғарғы Көшбасшының қазіргі кеңесшісі Мохаммад Багер Золгадр Америка Құрама Штаттары өзінің мінез-құлқын «түзетіп», бірқатар талаптарды орындауы керек деп ескертті.
1. Иранға ешқашан ешқандай қауіп төндірмеу, және ұлттың қасиетті нысандарына соқтықпау.
Тегеран Америка Құрама Штаттары Иранға қауіп төндіруді тоқтатуы және мұндай қауіптердің қайталанбайтынына кепілдік беруі керек деп мәлімдеді. Бұл ең алдымен саяси және қауіпсіздік талабы. Атысты тоқтату туралы келісім екі тараптың да ұстамдылығын жанама түрде болжаса да, болашақ қауіптерге қарсы АҚШ кепілдігін талап ету бұрын жарияланған уақытша келісімде тікелей көрсетілгеннен гөрі кеңірек стратегиялық шарт болып көрінеді.
2. Иранға және оның Ливан, Палестина, Йемен және Ирактағы одақтастарына қарсы соғыс пен агрессияны біржола тоқтату.
Иран тек Иранның өзіне ғана емес, сонымен қатар Ливан, Палестина, Йемен және Ирактағы одақтастары мен серіктестеріне қарсы барлық әскери операцияларды тоқтатуды талап етеді. Маусым айында қол қойылған, «Ливанды қоса алғанда, барлық майдандар» туралы айтылған өзара түсіністік туралы меморандум басқа елдерге тікелей бағытталған және аймақтық қауіпсіздіктің кеңірек кепілдіктерін талап етеді.
3. Әскери-теңіз блокадасын алып тастап, өз әскерлерін (теңіз және әуе күштерін) Иран маңынан шығару.
Маусым айындағы АҚШ-Иран өзара түсіністік туралы меморандумға сәйкес, АҚШ блокаданы 30 күн ішінде тоқтатуы керек еді, бірақ бұл Ормуз бұғазын қайта ашумен тікелей байланысты емес.
4. Иранның екі агрессиялық соғыста шеккен шығындары үшін толық өтемақы төлеу.
Бұл 2025 жылғы 12 күндік соғысқа және жақында болған соғысқа қатысты. Бұрын маусым айындағы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылғаннан кейін соңғы келісімнің бөлігі ретінде өтемақы төлеу механизмі келіссөздер жүргізіледі деп күтілген еді. Дегенмен, Тегеран қазір өтемақыларды Ормуз бұғазын қайта ашумен тікелей байланыстырып отыр.
5. Иран халқына қарсы «қатыгез және заңсыз» санкцияларды алып тастау.
Санкцияларды алып тастау кестесі бастапқыда түпкілікті шешім келіссөздерінің бөлігі болып саналды. Сондықтан Иран мұнда мүлдем жаңа мәселе көтеріп отырған жоқ. Нағыз жаңа жағдай – Иран санкциялардың алынып тасталуын бұғаздың қайта ашылуымен тікелей байланыстыруды талап етеді.
6. Иран халқының мұздатылған және ұрланған активтерін шартсыз босату.
Бұл жаңа талап емес. Мұздатылған немесе тәркіленген шетел активтерін мұздатуды алып тастау мәселесі бұрын талқыланған.
Бұл алты шарт Иранның қазіргі уақытта Ормуз бұғазын қайта ашу үшін қажет деп санайтын нәрселеріне кеңейеді.
BBC-дің Таяу Шығыс мәселелері бойынша сарапшысы Себастьян Ушердің айтуынша, бұл Иранның ұстанымының қатайғанын білдіреді: «Бұл шарттар әрқашан өзара түсіністік меморандумы аясында болды... бірақ уақыты мен механизмі мүлдем басқаша болып көрінеді». Оның айтуынша, Тегеран Ормуз бұғазы «іс жүзінде әлі жабық» болғандықтан, өзін басым сезінуі мүмкін.
Дегенмен, АҚШ сыртқы саясаты бойынша зерттеу орталығы Quincy институтының атқарушы вице-президенті Трита Парси BBC World Service-тің Weekend бағдарламасына ирандықтардың өздері бұл ұстанымдардың асыра сілтелгенін біледі және олардан бас тартуы мүмкін деп санайтынын айтты.
Ол: «Қоғамдық талаптар келіссөздер үстеліне міндетті түрде әсер ете бермейді», – деді. Парси сонымен қатар бұл келіссөз тактикасы болуы мүмкін деп санайды: «Олар процесті кешіктіруге тырысып жатқан болуы мүмкін». Оның айтуынша, Иран режиміндегі көптеген қатал ұстанушылар Иранның маусым айында өзара түсіністік туралы меморандумға тым тез қол қойғанына сенеді.
Содан кейін келісім бірнеше күннен кейін бұзылды, екі тарап та оған қол қойылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң шабуылдарды қайта бастады.
Парси Ирандағы кейбіреулер егер Иран келіссөздерді ұзағырақ созса – мұнай бағасын одан әрі көтеріп, әлемдік экономикалық дағдарысты ушықтырса – президент Дональд Трамп Иран нысандарына шабуыл жасауды тез арада бұйырмас еді деп санайды. Әрине, Иран сол қатені қайталағысы келмейді.
Дегенмен, ол әлі де Ормуз бұғазы бойынша келісімге жақын арада қол жеткізілуі мүмкін деп болжайды.
Кемелерді күтіп отырғандар немесе мұнай бағасын бақылап отырғандар оның дұрыс екеніне үміттенеді.
Ерқазы СЕЙТҚАЛИ
