Оған Ақмола облысы, Астана мен көршілес өңірлерден туристер, қызығушылар жиналды. Олар екінші мәдени-туристік Flamingo Fest фестивалінде бас қосты. Шараға қатысушылар өлкенің тыныс-тіршілігімен танысып, табиғаты өзгешелігін біліп қайтты. Әлемдегі таңғажайып құстардың бірі – қызғылт қоқиқаздың сән-салтанаты көпшілікті тамсандырды.
«Қорғалжын» мемлекеттік табиғи қорығына қоқиқаздар қайта оралды. Көктем сайын мұнда мыңдаған қоқиқаз ұшып келіп, балапан басады. Бұл – қоқиқаздардың жер шарындағы солтүстік мекені саналады.
Жыл сайын қорық аумағына шамамен 6-7 мың қоқиқаз келеді.
Фестивальдің Қорғалжын өлкесінде өтуі кездейсоқ емес. Бұл өңір ұлан-ғайыр даласы, шоғырланған нулы сулы көлдерімен танымал. Осы көлдердің әлемдегі қызғылт қоқиқаздардың ең солтүстіктегі ұялайтын мекені орналасқан. Бұл әсем құстар өңірдің символдарының біріне айналып, жыл сайын туристерді, фотографтар мен жабайы табиғат әуесқойларын қызықтырады.
Ақмола облысы әкімінің орынбасары Досұлан Айтбаев құттықтау сөзбен фестиваль шымылдығын ашып берді.
Мерекелік бағдарламаны Атбасар ауданынан келген «Молодость» халық ансамблі бастады. Ұжым құстардың жеңілдігі мен әсемдігін би арқылы жеткізген «Фламинго» хореографиялық қойылымын тамаша болды. Сазды әуенді Қорғалжын ауданының «Нұрлы саз» квартеті жалғастырып, басқалар қостады.
Қонақтарға жергілікті шеберлердің қол өнер туындылары, әшекей бұйымдарының бұйымдарының көрмесі таныстырылды.
Бағдарламада Flamingo Art көрмесі ерекше орын алады. Ақмолалық суретшілер туған өлкені өз туындылары арқылы бейнелейді. Олардың жұмыстарында кең дала, көлдердің айнадай жарқыраған беті және көпшілікке таныс табиғат көріністері көрініс табады. Сонымен қатар сәндік-қолданбалы өнер шеберлерінің жәрмеңкесі ұйымдастырылып, сатуға қойылды.
Одан кейін қонақтардың назары көпшілікті Қорғалжынға алып келген басты мақсатқа – қызғылт қоқиқаздарға ауады. Фестивальдің негізгі шараларының бірі – осы құстар мекендейтін жерлерге экскурсиялар. Қатысушыларға тәжірибелі гидтер мен қорық мамандары жетекшілік етеді. Сапар барысында олар жергілікті экожүйенің ерекшеліктері, қоқиқаздардың мекендейтін орындары және табиғи аумақта өзін ұстау ережелері туралы әңгімелейді.
Еске сала кетейік, Flamingo Fest алғаш рет өткен жылы Қорғалжын ауданында ұйымдастырылған болатын. Фестиваль идеясы мәдениет, экологиялық ағарту және туризмді дамыту бағыттарын бір арнаға тоғыстырды. Облыс тұрғындары мен қонақтарының қызығушылығы бұл форматтың сұранысқа ие екенін көрсетіп, биыл фестивальді қайта өткізу туралы шешім қабылданды.
Бүгінде Flamingo Fest Қорғалжын өңірін оның басты байлығы – табиғаты, мәдениеті мен дәстүрлері арқылы танытуға мүмкіндік беретін маңызды алаңға айналып келеді. Ал жыл сайын осы өңірге қайта оралатын қызғылт қоқиқаздар Ақмола облысының бұл бірегей өлкесінің басты символдарының бірі болып қала береді.
Бұл қорықта бас-аяғы 340-қа жуық құстар мекен етеді. Тіпті өте сирек кездесетін құстарды осы маңдағы Теңіз көлінен тамашалауға болады. Бір айта кетерлігі, мұндағы 35-тен аса құс түрі еліміздің «Қызыл кітабына» енсе, 26 құс түрі халықаралық «Қызыл кітапқа» тіркеліпті. Ал ғалымдардың айтуынша, қорық ресурсы 15 миллион құсты асырауға қауқары бар.
Табиғат зерттеушілерінің деректеріне сүйенсек, мұнда өсімдіктің бес жүзге жуық түрі өседі. Оның ішінде қызғалдақ гүлі – қорықтың сәні. Өкінішке қарай, кейбір гүлге құмар адамдар сұлу өсімдікті оңды-солды жұлып, таптап кететіндері де кездеседі екен. Әрине, бей-берекет жұлғандар әкімшілік жазадан қашып құтыла алмайды. Жалпы бұл гүлдерді қорғау мен көбейту мақсатында мұнда «Қызғалдақтар фестивалі» секілді түрлі шаралар өткізіліп тұрады.
Осындай шаралар арқылы қорықтың бай мұрасына қызығушылық танытқандардың саны жыл сайын артып келеді. Сондықтан елімізде мұндай фестивальдерді жыл сайын өткізу дәстүрге айналдырсақ игі.
Фестиваль бағдарламасы кешке дейін жалғасады. Қонақтарды шығармашылық ұжымдардың өнер көрсетуі, көрмелер, шеберлер жәрмеңкесі және Қорғалжын өңірінің мәдениеті мен табиғатымен жақынырақ танысуға мүмкіндік беретін экскурсиялар күтеді.
Табиғаттың әсемдігі мен байлығын көзбен көріп, ерекше дүниелерге куә болғысы келетін жандар үшін Қорғалжын қорығы нағыз қазына саналады. Қазақстанның жүрегінде орналасқан бұл аймақ экологиялық маңызы зор аумақтардың бірі ретінде әлемге танымал. Қорық туралы түрлі деректер мен мәліметтер оның табиғи ерекшеліктерін, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің алуан түрлілігін паш етеді. Төменде осы қорыққа қатысты бірегей қызықты жайттар ұсынылған.
Қорғалжын қорығы 1968 жылы құрылған. Ол Қазақстандағы ең ірі мемлекеттік табиғи қорықтардың бірі болып табылады. Қорық Ақмола облысында орналасқан және өз аумағына Қорғалжын мен Теңіз көлдерін қамтиды. Бұл көлдер су құстары үшін маңызды мекендеу ортасы саналады. Ол ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген. Бұл оның жаһандық экологиялық маңызын көрсетеді. Аумағында 1 500-ден астам өсімдік түрі өседі. Олардың арасында сирек кездесетін және қорғауды қажет ететін түрлер бар. Мұнда 300-ге жуық құс түрі тіршілік етеді. Солардың ішінде ең танымалы – қызғылт фламинго.
Қорықта сүтқоректілердің 40-тан астам түрі мекендейді. Көптеген жануарлар Қазақстанның Қызыл кітабына енген. Теңіз көлі тұздылығымен ерекшеленеді. Ол минералды құрамы бойынша әлемдегі бірегей көлдердің қатарына жатады.
Қорық аумағында су айдындарынан бөлек кең дала мен батпақты жерлер бар. Бұл экожүйелер әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер үшін қолайлы орта қалыптастырады. Қорғалжын қорығы — құстарды бақылауға арналған халықаралық маңызы бар орын. Әр жылы бұл жерге әлемнің түкпір-түкпірінен орнитологтар келеді. Көктем мен күз мезгілдерінде қорық арқылы мыңдаған құстар ұшып өтеді. Бұл аймақ миграциялық жолдардың торабында орналасқан. Мұнда жабайы табиғатты қорғау мақсатында ғылыми-зерттеу жұмыстары тұрақты жүргізіледі. Мұнда экологиялық мониторинг пен биоалуантүрлілікті сақтау шаралары қолға алынған. Ол аймақтың климатын реттеуде де маңызды рөл атқарады. Көлдер мен батпақтар ылғалды сақтау арқылы экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Археологиялық ескерткіштер де бар. Бұл жерлерден көне дәуірдің іздерін көруге болады.
Қорғалжын қорығы экотуризм үшін тартымды бағыттардың бірі саналады. Дегенмен, табиғатты қорғау мақсатында мұнда арнайы рұқсатпен ғана кіруге болады. Қорықтың символына айналған құс – қызғылт фламинго. Бұл құстардың әсемдігі көптеген фотографтар мен туристерді қызықтырады.
Қорғалжын көлдер жүйесі су фильтрациясының табиғи механизмі ретінде қызмет етеді. Ол судың тазалығын сақтауға көмектеседі.
Қорықта өсетін өсімдіктердің кейбір түрлері дәрілік қасиеттерге ие. Олар халық медицинасында қолданылып келген. Оның табиғаты маусымға қарай айтарлықтай өзгеріп отырады. Әсіресе көктем мезгілінде дала гүлдеп, ерекше көрініс сыйлайды.
Қорықтың басты міндеті – сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктерді қорғау және табиғи экожүйені сақтау. Бұл мақсатта көптеген халықаралық жобалар жүзеге асырылуда.
Осындай мәліметтер Қорғалжын қорығының табиғат үшін ғана емес, бүкіл адамзат үшін қаншалықты құнды екенін айқын көрсетеді. Қорықта қоқиқаздың үш негізгі түрі кездеседі: қызғылт қоқиқаз, кіші қоқиқаз және қытай қоқиқазы. Қызғылт қоқиқаз − қорықтың ең жаңа тұрғыны. Ол Теңіз көлінде және Үшарал үстіртінде ұялайды. Бұл құстың биіктігі 150 см-ге дейін жетеді және салмағы 3 келіден асады. Оның жасына және тұтынатын тағамына байланысты реңктерін өзгертетін ашық қызғылт түсі бар. Қызғылт қоқиқаздар балшық пен қауырсыннан төсек жасап, жұмыртқа салатын үлкен өсіру колонияларын құрайды.
Кіші қоқиқаз Құлсай көлінде, Теңіз үстіртінде мекендейді. Кіші қоқиқаз қызғылт түстіге қарағанда мөлшері мен түсі жағынан кішірек. Оның биіктігі 90 см-ге дейін жетеді және салмағы 2 келіге дейін болады. Оның негізгі түсі ақ және сұр, бірақ тағамға байланысты түстерді де өзгерте алады. Қоқиқазды кіші Теңіз көлінде орналасқан ірі колониялардан көруге болады.
Қытай қоқиқаздары сирек кездеседі. Оны қорықтағы шағын көлдері бар шалғай жерлерде кездестіруге болады. Осы тұста, өз көзімен бақылап, қытай қоқиқазы туралы пікір айтқан саяхатшы Сергей Пономарев:
«Бұл құстың қалай қоректенетініне назар аударыңыз. Бастары төмен қарай қисайып, баяу қозғалады. Айналасында бірде-бір қамыс жоқ. Бұл судың тұзды екенін көрсетеді, қамыс жай өспейді. Қоқиқаз қамысты ұнатпайды, бұл құс жыртқыштар алыстан көрінетін таза жерлерді жақсы көреді», – дейді.
Сергей Пономарев айтқандай, қоқиқаздардың басты қорғаушылары да, ең көрікті жерлерінің бірі де қауырсындарындағы алау тәріздес, қанық қызыл түс. Олардың қауырсындары сулы-батпақты жерлерде кездесетін ұсақ шаян тәрізділер мен балдырлардан алынатын диетадағы бета-каротиннің жоғары концентрациясына байланысты қызғылт-қызғылт сары түсті. Түстерінен басқа, қоқиқаздар ерекше пішінді тұмсықтарымен танымал, олар кір мен қоқысты жұтпай ұсақ организмдермен қоректенуге мүмкіндік беретін ерекше сүзу жүйесі бар. Қоқиқаздар сонымен қатар күшті жұптық байланыстарды құрайтын моногамды құстарға жатады. Сол себепті, кейбір адамдар үшін қызғылт қоқиқаз – махаббаттың символы, ал басқалары үшін олар төзімділікпен, мейірімділікпен және үмітпен байланысты. Бұл туралы аңыз да бар. Бір кездері ақ қоқиқаздар адамдармен бірге тұрған. Бірде қиын жыл келіп, тұрғындар аштыққа ұшырады. Сонда жанашыр құстар адамдарды кеудесінен жұлып алған ет кесектерімен тамақтандырған. Қан қауырсындарды күйдіріп, көп ұзамай бүкіл отар қызғылт-қызылға айналған. Содан бері қоқиқаздар әдемі отты қызғылт көрікке ие болған.
Қоқиқаз – ғажайып құс
Қоқиқаз – өте адал серіктестер. Олар өздеріне өмірлерінде жалғыз ғана жұп таңдайды. Отбасыда әдетте бір балапан болады. Балапандарының алғашқы үш аптасында тұмсықтары тегіс келеді. Осы уақыт ішінде олардың қоректенуін «құс сүті» деп атайды. Бұл арнайы бездерден бөлінетін құпия. Сол сияқты көгершіндер, пингвиндер және тотықұстардың кейбір түрлері балапандарын тамақтандырады. Өсе келе, қоқиқаздар өздерінің дәстүрлі тағамдарына ауысады. Ол – салин артемиясы. Бұл төменгі сатыдағы шаяндардың желбезекаяқтылар отрядына жататын ұсақ шаян. Оның денесінің ұзындығы 0,8-1 см. Олар қызғылт түсті, бұл құстардың қауырсындарына ерекше түс береді. Сонымен қатар қоқиқаздың тәбеті өте жақсы, әдетте бір адамның күніне жейтін тамағының төрттен бірін жейді. Тұмсық су шаңсорғышының рөлін атқарады, бұл қажетті тағамды шығаруға көмектеседі.
«Соңғы 10 жылда аймақтағы қоқиқаздар саны тұрақты. Орташа алғанда, мұнда 5-тен 15 мыңға дейін Қызыл қанаттар ұя салады», – дейді қорықтың бас маманы.
Қорытындылай келе, Қорғалжын ауданы мыңдаған қызғылт қоқиқаздардың табиғи мекендеу орындарында таңғажайып көрінісіне куә болғысы келетін орнитологтар мен табиғат әуесқойлары үшін бірегей мекен. Аудандағы табиғатты қорғау әрекеттері осы көрнекті құстардың аман қалуына кепіл береді.
Қоқиқаздар – Қорғалжын қорығында тіршілік ететін ерекше құстар. Ал бұл әсем құстар Қорғалжын қорығына әлемнің түкпір-түкпірінен туристер тартудың таптырмас жолы. Олардың жарқын түстері адамдардың назарын бірден өзіне аударады. Қорықтағы қоқиқаздар популяциясын сақтау биоәртүрлілікті қорғауда және экожүйелердің тұтастығын ертерек сақтауда маңызды рөл атқарады.
Дахан Шөкшир,
Ақмола облысы
