Кей адамдардың өмір жолын қызметімен санамалап айтуға болады. Ал кейбір тұлғаның ғұмырын қызмет атауларына сыйғызу мүмкін емес. Өйткені оның атқарған ісі лауазымынан әлдеқайда кең, көтерген жүгі қызметінен әлдеқайда ауыр, жүріп өткен жолы өз өмірінен әлдеқайда ұзақ болады. Сәуле Мешітбайқызының ел алдындағы ғұмырын мен осындай өлшеммен қабылдаймын.
Ақ жаулық – ақ сүт екен, ақ күн екен,
Ақ уыз жүрегімнен тапты мекен.
Ақ тілек – күміс сәуле, кірсіз көңіл,
Ақ бата – шаршыдан нұр, шаттық екен.
Осы төрт жолды Сәуле апаның болмысына арнағанда, «ақ» сөзінің өзінен тұтас бір қазақ дүниесі көрінеді. Ақ жаулық – ана. Ақ сүт – тәрбие. Ақ уыз – тіршіліктің бастауы. Ақ тілек – ниет. Ақ бата – ұрпаққа жол. Ал осының бәрін жалғап тұрған нәрсе – жүректің тазалығы.
Меніңше, қазақтың ұлттық тәрбиесі дәл осындай ұғымдардың көзге көрінбейтін жалғастығынан тұрады. Уызсана да, уызмәдениет те адамға дайын күйінде берілетін атау емес. Ол – ана әлдиінен, үлкеннің батасынан, дастарқан әдебінен, ұят пен обалды сезінуден, жөн мен жолды танудан, әулиені құрметтеп, тылсым дүниеге орынсыз қол сұқпаудан, жақсылыққа сеніп, жамандықтан тыйылудан қалыптасатын ішкі мәдениет.
Сәуле апаның табиғатынан мен осы сабақтастықты сезінемін. Ол кісінің болмысында туған жердің топырағы ғана емес, қазақ даласының әр тарабының мінезі бар секілді.
Жетісудың жайдары табиғаты – кең тынысты, мейірімді. Сарыарқаның даласы – ойлы, сабырлы, көкжиегі шалқар. Ал Батыстың табиғатында бір бөлек өрлік бар: желі қатты, жоны биік, мінезі тік, бірақ жүрегі ыстық. Осы үш тараптың қасиеті бір адам бойында тоғысса, оның мінезінен қазақ даласының тұтас кескіні көрінер еді.
Сәуле апаның елмен араласуынан – Жетісудың кеңдігі, сөз саптауынан – Сарыарқаның салмақты сабыры, ал азаматтық ұстанымынан – Батыстың өр мінезі сезіледі.
Мен Маңғыстаудан қарап отырып, осы ұқсастықты бекер көріп отырған жоқпын. Өйткені қазақтың төрт тарабының табиғаты бөлек болғанымен, рухының тамыры бір. Сол ортақ тамырдың аты – ұлттық тәрбие. Ал ұлттық тәрбие дегеніміз тек өткенді қайталау емес. Ол – әдепті сақтау, иманды жүрекке орнықтыру, ұятты ардың күзетшісі ету, обалды сезіну, ғұрыпты қадірлеу, үлкенді сыйлау, кішіні аяу, елдің сөзін өз сөзіңнен жоғары қоя білу. Сәуле Мешітбайқызының өмір жолында осы қасиеттердің қоғамдық сипат алғанын көремін.
Ұстаз болған жылдары бала тәрбиесіне жүрегін берді. Мемлекеттік қызмет пен қоғамдық ортада жүргенде елдік мәселелерді назардан тыс қалдырмады. Журналистикаға келгенде қаламды кәсіп қана емес, азаматтық аманат ретінде ұстанды. Газет пен журналды ақпарат тарататын құрал ғана емес, халықтың сөзі мен ұлттық сананың мінбері етуге ұмтылды. «ЕлАна» ұғымының өзі де осы дүниетанымнан туғандай. Себебі ел анасы деген сөздің салмағы үлкен.
Ана – тек өз баласының емес, айналасындағы баланың да тағдырына алаңдайтын жүрек. Ана – үйдің берекесін ғана емес, елдің берекесін де ойлайтын сана. Ана – қажет жерде жұбатады, қажет жерде тоқтатады, ал қажет жерде намыстың туын көтереді. Қазақ қыздарына тән жауынгерлік те осында. Бұл – қолына қару ұстаған жауынгерлік қана емес. Бұл – рух майданындағы жауынгерлік.
Тілді сақтау үшін табандылық керек. Ұлттық құндылықты қорғау үшін батылдық керек. Халықтың жоғын айту үшін жүрек керек. Елдің мәселесін көтеріп, оны соңына дейін жеткізу үшін сабыр мен қайсарлық керек. Сәуле апаның қоғамдық жолын мен осындай рухани майданның ұзақ сапары деп түсінемін.
Бір адамның қолынан қаншама қыруар іс келетінін де осы ғұмыр көрсетеді.
Ұстаздық. Журналистика. Қоғамдық жұмыс. Мемлекеттік тіл. Ұлттық таным. Балалар тәрбиесі. Отбасы мен ана мәселесі. Көші-қон. Ауылдың ахуалы. Тарихи-мәдени мұра. Жетім және көпбалалы отбасылардың жағдайы. Елдің көкейіндегі мәселелерді билікке жеткізу.
Бұлардың әрқайсысы жеке адамның ғұмырына жетерлік үлкен жүк.
Ал осының бәрін бір адамның жүріп өтуі – оның уақытты қалай пайдаланғанын ғана емес, елге деген ішкі жауапкершілігінің қаншалықты терең болғанын аңғартады. Сондықтан Сәуле апаның еңбегін марапаттармен өлшеу аздық етеді. Марапат – сыртқы белгі. Ал адамның шын марапаты – оның сөзіне сенген жұрт, тәрбиесінен өнеге алған шәкірт, қолдауынан медет тапқан адам, мақаласынан ой түйген оқырман, ұлттық құндылықты қайта таныған жас. Осы тұрғыдан келгенде, Сәуле апаның ғұмыры – елге шашылған еңбек емес, елге сіңген еңбек.
Сәуле апа, серт пен серік, мөлдір бұлақ,
Ініңмін, Маңғыстауда мен бір жырақ.
Атанған «Ел Анасы», жер панасы,
Сарыарқа – сансыз бояу, теңбіл құрақ.
«Мөлдір бұлақ» деген сөз де бұл жерде жай ғана көркем теңеу емес. Бұлақтың қасиеті – өзіне жинамай, айналасына береді. Суы бар жерде тіршілік бар. Суы мөлдір болса, түбі де көрінеді. Адамның да сондай кезі болады. Оның жүрегінің түбі таза болса, сөзі де тұнық. Ниеті түзу болса, ісі де елге жетеді. Сәуле апаның ел алдындағы ұзақ жолынан осындай мөлдірлікті көремін.
Әсіресе оның ұлттық дүниеге, қазақтың қасиетті ұғымдарына деген ықыласы бөлек. Әулиелердің рухын қадірлеу, туған жердің киесін сезіну, тылсым дүниеге құрметпен қарау – менің түсінігімде, халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған ішкі мәдениетінің бір қыры.
Мұнда соқыр сенім емес, қазақтың дүниені тек көзбен көріп қана қоймай, жүрекпен түйсінетін танымы бар.
Әулие дегенде – рухани сабақтастықты, туған жер дегенде – аманатты, қара шаңырақ дегенде – ұрпақ жалғастығын, ақ бата дегенде – ізгі ниетті сезінетін халықтың санасында көзге көрінбейтін үлкен әлем бар. Сәуле апаның сол әлемге адалдығын да қадірлеймін. Өйткені ұлттық рух деген ұраннан бұрын адамның күнделікті мінезінен көрінеді.
Қонаққа қалай қарайсың?
Үлкеннің сөзін қалай тыңдайсың?
Балаға қандай тәрбие бересің?
Өзгенің ақысын қалай ойлайсың?
Елдің мәселесіне қалай қарайсың?
Туған жердің киесін қалай сезінесің?
Адалдықты қай жерде сақтайсың? Осындай қарапайым көрінетін сұрақтардың ар жағында ұлттың үлкен философиясы жатыр.
Жетісу – жер жәннаты, бесігіңіз,
Кең айтпай, кем сөйлесек, кешіріңіз.
Қазақтың төрт тарабын түгел сүйген,
Алашқа аян Сіздің есіміңіз!
Бұл шумақтағы «төрт тарап» ұғымы мен үшін ерекше. Өйткені Сәуле апаның өмірі бір өңірдің ғана шеңберінде қалған жоқ. Қазақтың қай түкпіріне барса да, сол елдің мұңын тыңдап, қуанышын бөлісуге тырысқан жолы бар. Сондықтан оның кеңдігі – географиялық кеңдік емес, жүрек кеңдігі. Жүрек кең болса, бір ауылдың мәселесі де өзіңе тиесілі. Бір баланың тағдыры да алаңдатады. Бір тілдің тағдыры да жүрекке салмақ салады. Бір тарихи орынның жоғалуы да бейжай қалдырмайды. Осындай кезде адам өз ғұмырының шекарасынан асып кетеді. Мен Сәуле апаның азаматтық табиғатын осыдан көремін.
Ол кісі қазақ әйелінің нәзіктігін әлсіздікке айналдырмай, қайсарлықпен ұштастыра білді. Мейірімділікті принципсіздікке түсірмей, қажет жерде намысты алға шығарды. Кең пейілділікті жалтақтыққа айырбастамай, өз ұстанымын сақтай білді. Бұл – қазақ қызына тән тектіліктің бір белгісі.
Сексен жас – құтты болсын асқарыңыз!
«Ұлт» атты үзілмесін дастаныңыз.
Үлгі ғып өссін, апа, өзіңізді,
Үйірлі құлынтайдай жастарыңыз!
Сәуле апа! Сіздің бүгінгі мерейлі жасыңызға арналған бұл сөзді мен мадақ үшін емес, ризашылық үшін айтып отырмын. Елге еңбек ету – үлкен сөз. Бірақ елге еңбек етіп жүріп, адамдық қалпыңды сақтау – одан да үлкен қасиет.
Өмірдің талай белесінен өтіп, талай ортаны көріп, талай адаммен араласып, талай мәселенің ауырлығын арқалап жүріп, жүректегі мейірімді жоғалтпау – адамның рухани беріктігін танытады. Сіздің ғұмырыңыздан мен осыны көремін.
Ақ жаулықтың қасиетін, ақ сүттің киесін, ақ батаның нұрын, қазақ қызының арын, ананың мейірін, елдің намысын бір-бірінен ажыратпайтын тұтас бір рухани арна бар. Сол арнаңыз суалмасын.
Қаламыңыз елдің сөзін айта берсін. Жүрегіңіз ұлттық дүниеден ажырамасын. Айналаңыздағы жастарға берген рухани жылуыңыз жалғаса берсін. Ұрпақтарыңыздың қызығын көріңіз. Шаңырағыңыздан ақ тілек пен ақ бата үзілмесін.
Сізге қарап, қазақ қызының бір ғана адамның бойына қанша міндетті сыйғыза алатынын, бір жүректің қанша жанға орын бере алатынын, бір ғұмырдың ұлтқа қанша із қалдыра алатынын сезінемін.
Сәуле апа,
ақ уыздан нәр алған жүрегіңіз,
ақ ниеттен жаралған тілегіңіз,
ар мен намысты ту еткен рухыңыз
әлі талай жыл елмен бірге жасай берсін!
Маңғыстаудың алыстағы ақ ниетті ініңізден – мерейлі жасыңызға мың тағзым, көңіліңізге мың қуаныш, шаңырағыңызға мың береке!
Сексен жасыңыз құтты болсын! Ғұмырыңыздың әр күні – елге сәуле, ұрпаққа өнеге, жүрекке қуаныш болып жалғаса берсін!
Аса құрметпен, ініңіз –
САБЫР АДАЙ,
ҚР Еңбек сіңірген қайраткері,
Ақтау қаласы
