Соңғы жылдары Қазақстанда тарих ғылымын жүйелеу, архивтердегі деректерді ғылыми айналымға енгізу және ұлттық тарихтың бұрын толық ашылмаған кезеңдерін зерттеу бағытында ауқымды жұмыстар қолға алынды. Бұл үдеріс жаңа академиялық еңбектермен ғана емес, тың археологиялық олжалармен және цифрлық жобалармен де толығып келеді.
Тарихты жаңғырту дегеніміз – өткенді қайта баяндаумен ғана шектелмейді. Оның негізінде жаңа деректерді жинау, бұрын қолжетімсіз болған құжаттарды зерттеу және әр дәуірдің тарихи үдерістерін біртұтас ғылыми жүйеге келтіру міндеті тұр. Қазақстанда кейінгі жылдары қолға алынған бастамалар осы мақсатқа бағытталып отыр.
ҚР Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Ерлан Қарин Қазақстан тарихының көптомдық академиялық басылымын әзірлеу жөніндегі редакциялық алқаның қорытынды отырысында бұл бағыттағы жұмыстардың ауқымына тоқталды.
«Қасым-Жомарт Кемелұлы отандық тарих мәселелеріне ерекше көңіл бөліп келеді. Президенттің жаңа бастамалары мен идеялары отандық тарих ғылымына түбегейлі бетбұрыс әкелді. 4-5 жыл ішінде кем дегенде он жылдар бойы атқарылатын жұмыстар бірден қолға алынып, жүзеге асырыла бастады», деді Ерлан Қарин Редакциялық алқаның қорытынды 14-ші отырысында.
Оның айтуынша, бұл кезеңде саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия құрылып, нәтижесінде 2,5 миллионнан астам архивтік материалдың құпиялылық белгісі алынды. Сонымен қатар шетел архивтері мен кітапханаларында сақталған Қазақстан тарихына қатысты құжаттарды елге әкелу «Архив-2025» жобасы аясында қолға алынды.
«Мемлекет басшысы Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия құру туралы бастама көтерді. Нәтижесінде 2,5 миллионнан астам архивтік материалдан құпиялылық грифі алынып тасталды. Президент шет мемлекеттердің архивтері мен кітапханаларында сақталған Қазақстан тарихына қатысты құжаттарды елге әкелуге бастамашылық етті. Бұл іс «Архив-2025» жобасы аясында жүзеге асырылды. Осы жылдар аралығында төл тарихымызды жаңғыртуда үлкен бетбұрыс жасалды. Соның бірі – Қазақстан тарихының академиялық көптомдығы», деді Ерлан Қарин.
Бұл көптомдық еңбек ұлттық тарихты жүйелеудегі маңызды жобалардың біріне айналды. «Қазақстан тарихы: ежелгі дәуірден бүгінге дейін» атты жеті томдық академиялық басылымның кеңестік кезеңге арналған алтыншы томының қолжазбасы редакциялық алқада қаралып, бекітілді. Кітап жеті бөлім, 19 тарау және 126 параграфтан тұрады. Оны әзірлеуге 70-тен астам ғалым мен зерттеуші қатысты. Редакциялық талқылау барысында 120-дан астам ескерту мен ұсыныс ескерілді. Келесі кезеңде Тәуелсіз Қазақстан тарихына арналған жетінші том қаралады.
Тарихи деректердің қолжетімді болуы да ғылымның дамуына тікелей әсер етеді. Ұлттық архивтің соңғы жылдардағы цифрландыру жұмысы нәтижесінде электрондық форматқа 110 миллионнан астам бет көшіріліп, цифрланған құжаттардың үлесі 3 пайыздан 26 пайызға дейін өсті. Қазір архив қорында 404 950 сақтау бірлігі бар. Сонымен қатар тарихи құжаттарды қалпына келтіру, ғылыми айналымға енгізу және зерттеушілерге қолжетімді ету жұмыстары жалғасып жатыр.
Ал археологиялық зерттеулер Қазақстан тарихының одан да терең қабаттарын ашуға мүмкіндік беруде. Қостанай облысының Әулиекөл ауданында жүргізілген зерттеу барысында б.з.д. VII–V мыңжылдықтарға жататын неолит дәуірінің үш жерлеу орны анықталды. Бір баланың және екі ересек адамның жерленген орындары ежелгі тұрғын үйлердің едені астынан табылған. Ғалымдар мұндай олжаның Қазақстан аумағындағы тас дәуірі археологиясы үшін сирек әрі маңызды ғылыми дерек екенін атап отыр.
Зерттеу жұмыстары мұнымен тоқтамайды. Алдағы уақытта табылған материалдарға антропологиялық сараптама, радиокөміртектік мерзімдеу және басқа да зертханалық талдаулар жүргізіледі. Бұл ежелгі қауымдардың өмір салты мен дүниетанымы туралы білімді толықтыруға мүмкіндік береді.
Осылайша, ұлттық тарихты зерделеу бірнеше бағытта қатар жүріп жатыр: академиялық еңбектер жүйеленіп, архивтердегі құпия құжаттар ашылып, тарихи мұра цифрландырылып, археологиялық экспедициялар жаңа деректер тауып келеді. Мұның бәрі бір мақсатқа – Қазақстан тарихын дерекке сүйенген, ғылыми тұрғыдан тұтас әрі жан-жақты зерттелген кеңістік ретінде қалыптастыруға бағытталған.
Өткенді түгендеу – тарихпен ғана жұмыс істеу емес, ұлттық сананың негізін бекіту. Бүгін ғылыми айналымға енген әрбір құжат пен археологиялық олжа ертеңгі ұрпақтың өз тарихын тереңірек тануына қызмет етеді.
