Неге XXI ғасырда мемлекеттер электр энергиясын көбірек өндіруден гөрі, оны тиімді пайдалануға басымдық бере бастады? Бір қарағанда, энергетикалық қауіпсіздік дегеніміз – жаңа электр стансаларын салу, өндіріс көлемін арттыру немесе көмір мен газ қорын көбейту сияқты көрінеді. Алайда бүгінгі әлемде бұл ұғым әлдеқайда кең мағынаға ие болды. Қазір дамыған елдер энергияны бұрынғыдан көбірек өндіруге емес, оны барынша тиімді пайдалануға басымдық беріп отыр. Өйткені ең арзан энергия – өндірілген емес, үнемделген энергия.
Бұл ұстаным кездейсоқ қалыптасқан жоқ. Халықаралық энергетикалық агенттік (IEA) энергия тиімділігін «бірінші отын» (First Fuel) деп атайды. Оның мәні қарапайым: егер мемлекет бірдей экономикалық нәтижеге аз энергия жұмсап қол жеткізсе, онда ол жаңа электр стансасын салмай-ақ қосымша энергетикалық ресурсқа ие болады. Басқаша айтқанда, энергияны үнемдеу – жаңа генерация салумен тең стратегиялық мүмкіндік.
Қазақстан үшін бұл мәселенің өзектілігі артып келеді. Ел экономикасы өнеркәсіпке, тау-кен өндірісіне және мұнай-газ секторына сүйенеді. Бұл салалардың барлығы энергияны көп қажет етеді. Сонымен бірге электр энергиясына деген сұраныс та жыл сайын өсіп келеді. Бұған өндірістің ұлғаюы, урбанизация, цифрландыру және халық санының артуы әсер етуде. Сондықтан жаңа қуат көздерін іске қосумен қатар, қолданыстағы энергияны тиімді пайдалану мәселесі мемлекеттік саясаттың маңызды бағытына айналып отыр.
Энергетика министрлігінің мәліметіне сәйкес, соңғы жылдары елде электр энергиясын өндіру көлемі тұрақты өсіп келеді. Сонымен қатар энергетикалық инфрақұрылымды жаңғырту, электр желілерін жаңарту және энергия тиімділігін арттыруға бағытталған бағдарламалар іске асырылуда. Мемлекеттік энергетикалық тізілімге енгізілген ірі кәсіпорындар үшін энергия аудитін жүргізу, энергия менеджменті жүйелерін енгізу және тұтынуды бақылау талаптары кезең-кезеңімен күшейтіліп келеді. Бұл өндірістегі шығындарды азайтып қана қоймай, энергия ресурстарын ұтымды пайдалануға жол ашады.
Дегенмен мәселе тек өнеркәсіппен шектелмейді. Сарапшылардың бағалауынша, Қазақстанда өндірілген жылу мен электр энергиясының едәуір бөлігі оны тұтынғанға дейін-ақ жоғалады. Бұған ескірген жылу желілері, тозған электр инфрақұрылымы және энергияны есепке алу жүйелерінің жетілмегендігі себеп. Яғни мәселе энергия тапшылығында ғана емес, қолдағы ресурстың толық пайдаланылмауында.
Әлемдік тәжірибе де осыны дәлелдейді. Мәселен, Жапония 1970-жылдардағы мұнай дағдарысынан кейін энергия тиімділігін ұлттық саясаттың өзегіне айналдырды. Нәтижесінде өнеркәсіп өнімін арттыра отырып, энергия шығынын айтарлықтай төмендетті. Германияда ғимараттарды терможаңғырту, өндірісті цифрландыру және энергия үнемдейтін технологияларды енгізу мемлекеттік қолдаудың маңызды бағытына айналды. Еуропалық одақ елдері үшін энергия тиімділігі бүгінде климаттық саясаттың ғана емес, экономикалық қауіпсіздіктің де негізгі құралы саналады.
Қазақстан да осы бағытта нақты қадамдар жасап келеді. Елдің көміртегі бейтараптығына қол жеткізу жөніндегі стратегиялық мақсаты, өнеркәсіпті жаңғырту бағдарламалары және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты жаңарту жобалары энергия тиімділігімен тікелей байланысты. Бұл тек экологиялық міндет емес. Бұл – экономиканың бәсекеге қабілеттілігіне, кәсіпорындардың шығынына және халықтың тұрмыс сапасына әсер ететін фактор.
Алдағы жылдары Қазақстанда жаңа электр стансалары да салынады, жаңартылатын энергия көздерінің үлесі де арта түседі. Алайда энергетикалық қауіпсіздік тек өндірілетін электр көлемімен өлшенбейді. Егер өндірілген энергия ысырап болып жатса, кез келген жаңа қуат көзі уақыт өте келе жеткіліксіз болуы мүмкін.
Сондықтан XXI ғасырдың басты энергетикалық сабағы – энергияны көбірек өндіру емес, оны ақылмен пайдалану. Дәл осы қағида Қазақстанның жаңа энергетикалық саясатының өзегіне айналуы тиіс.
